Текст на русском языке ниже Анфиса ШАРЫПОВА, урэмигчитльэн, г. Анадырь Ытлён гъурэтлин 24 июлык 1936 гивик Янракыннотык, лыги лын’ыркынинэт пын’ылтэлтэ миргин ынкъам н’эвмиргин, ытлыгин Тын’энтэун ынкъам ытльэн Екатеринан. Миргин гэн’эвмиргэ гатваленат 16 кмин’ыт -амн’ырооткэн н’инк’эгти ынкъам ымы ынн’ин мыкэльыт н’ээккэк’эгти. Галяльыт вагыргыт ынкъам игыркинэт тывыркынэнат Вера Рултын’ана. РИК’УВНЭЛГЫТ НЫЛПУУРЪЭТК’ИНЭТ ТЭЙН’ЭТЭ -Майн’ымараквыргын гымнан тан’ытвын’ ытръэч тывъё гымнин ытльата, – нивк’ин Вера Николаевна. – Мараквыргын тыляма мургинэт янракыннотыльыт нытэйн’этк’инэт мэчемтэкичгэ ан’к’агыннэкэн: мэмылытъоля, рыркатъоля, унъэлытъуле, ръэвытъуле, лымн’э ыннэ. Тымынво ынк’энат гаяаленат милгэрти. Ынн’ингивиткук мурыкэкыльыт ынкъам рочгын’к’ачкэнат айванальыт тымн’алголяк’ нырэмкичивылгык’инэт, ынкъам гымнин миргын Нутэвйи нылейвык’ин Аляскагты пооръынво рик’увнэлгыт роолк’ыля. Гымнан лыги тылгыркын, миргэ нинэрэтк’инэт ыпляан тэючгычыку ынкъам лывээръын кукэчыку. Нинэнумэкэвмури ронво мыргот, номыльыт аечганма, нинэгыркимури уунъыт: линлин’ыт, лыгуунъыт, вэривычьыт ынкъам ынатэт. Мытк’ымыт морыкы нитк’ин роолк’ылё, омомо ынкъам ээку ёрочыко. Ан’к’альэн итыкэвын гатваленат к’орат, кытъаткэ-ым тъэркинэт. Ынк’эната мытк’ымыт, ан’к’атъолтэ, рэпалгыт нылпууръэтк’инэт к’оратакэчга, к’ораналга эмнун’ыльин-чавчывэн, микынти элеръук нан’к’ачормык’энат. Эмнун’ыльэ ан’к’аналгэпы нытэйкык’инэт чааттэ, култэт, эвъюнтыкыльинэт плекыт ынкъам к’онагтэ, лымн’э имыръэнутэт, яаёлк’ылтэ нымытвак. Ан’к’альа-ым к’ораналгэпы нытэйкык’инэт рэтэмыт. Налгэпы к’орэн н’эвыск’этэ нытэйкык’инэт эвиръыт, плекыт, к’онагтэ, кэркэртэ н’авыск’атэты ынкъам кмэн’эты. Кэмэтъылпооръыткогыргын лыгъоравэтльаваратэты вэты вагыргык’этпыльатгырго нитк’ин. Нытвак’энат ынк’эната рагэнэвыт, рэмкын ныльувылгык’ин лымынкы, мин’кы нымытлёчетк’энат, нытэйкэвк’инэт, ныръилек’инэт, нык’эплювичвэтк’инэт, а’ачека-ым нырэльун’к’инэт н’эвъэнлык’ылти. Н’эвыск’этти нытэминн’ычитк’инэт ван’эк, ывик. Рыпъёно нитк’инэт имыръэнутэт: чайкокат, чай, к’эмэт, чааттэ, рэпалгыт, ы’ттъынэлгыт, таак’, кылылет, титит, к’утти. ПОЧТА МАГЛЯТА РЫПКЭРАТЪЁ Ыммэмы рагпэльо нитк’ин, ытлыгын Тын’энтэу 1935 гивик Петропавловскык-Камчаткакэн гиин’ит гэкэлиткулин курсык партиякэн ынкъам советкэн мигчитльин ынкъам ынкы гыюлетыплыткук гайпатлен председателё сельсоветык. Ымван’эт маравма ытри магляльын Сиреникайпы эмэрмэрык лыги лынъёлк’ыл почта ныривлык’ин, ынк’оры нынватк’энат ытри ынн’ин вальын гапочтама. Малятытвама н’аргынэн тылянвык ытри нытвак’энат 9-10 ныкэрэтъылён’эттэ, к’ол нитк’инэт ёа’нма норатвак’энат тылек, нак’ам чама нытван’н’ок’энат а’к’алтатгыргыт. К’улин ытлыгын гэнъылвиривлин тылельын, ы’лчыку вагъэ. К’этэв о’ран’ гатвален мрагмынгытлын’ын ынкъам левыт. А’тчама о’равэтльтат, ытлён ныномаватк’эн ы’ттъэ, нынмылюк’ин. Ярак вама нан’к’агыннэгн’ыттык’эн. Н’эвмиргэ Нутэн’эутынэ к’онпын’ нинэнник’инэт лилит, памъят, иръыт, плекыт ынкъам к’утти омавэръыт вальэты майн’ымаравынвык. ВЪЭГЫРГЫН ЫТЛЫГИН Ы’ЛЁК ЭНАЛВАТКЭН 9 майык гымнин гэнъэтлинэт к’ымэк 9 элен’итти ынкъам ынк’эн ы’лён’эт лыги тылгыркын. Ымыльо мургинэт нымытвальыт ныкоргычьатк’энат – майн’ымараквыргын гэплыткулин. Ынн’энъылё гавэтгыльатленат килвэйык к’орагынрэтыльык рээн н’элвыльык. Гымнин ытлыгын гавэтгыльатлен тэнк’итпын’ык н’элвыльыльыт ынкъам льуск’ивык чакыгэт Тъэюн’н’ы (гымнин ытчай). Ынан гэркурлинэт к’эвииръыт. Н’элвыл нытвак’эн 8-10 километрмэл урэльу нымнымгыпы, мачымыльо гуйгульыт гэквэтлинэт н’алвыльэты, йытоткольа гым нанпэляквым ярак. Умэкэтыльыт чавчыват ытлыгэ ганкоргавленат, ин’к’ун майн’ымараквыргын гэплыткулин. Челгы-Армията галвыленат э’к’эльыт_фашистальыт, рывэлынкык’унэвнинэт ымыльо, ивнинэт: «Ымы тури гэвинрэттури , гэк’итпыльэттури мигчирэтык рэналванн’ык. Тэкэм ынн’эномаканма к’ол чавчыв Нотапынмэпы, микын гиткэлинэт колхозатынво к’аат, пылвынтыльын явъарэн’ата гакыплёлен ытлыгын парвытгырык. Пэтле гэрэтлин гойгогты, кытъаткэ-ым налвавын рыегтэлевык – въигъи. Ытлён нулювын 12 майык тэмурыгн’э, гарынпэглявлен пограничиника к’онпын’акватыльын ы’ттъыютльагты. Ынн’ин вагъэ вагыргын, титэ въигъи ытлыгын такамъылёк Эналваткэн 9 майык 1945 гивик. Энмэч галягъат 70 гивин’итти ынкатагнэпы. ВЯТКАКЭН А’АЧЕК КЭЛИНЫГЙИВЭТЫЛЬУ НИТК’ИН 1954 гивик мургин нымнымэты пыкиргъи нын’инк’ин кэлиныгйивэтыльын торымгоклассыльэн Михаил Кузнецов нымнымгыпы Пакшай Уржумскыкэн районкэн Кмровскыкэн областэн, энмэн мариец. Кэлиткуплыткук Уржумскыкэн педучилищек ытлён гэнн’ивылин мэгчератынво Чукоткагты. Мури мытн’автын’мык 10 декабрык 1955 гивик вама 25 гивин’итти рытомгавтагнэпы Чукоткакэн национальныкэн округ. Гъурэтлинэт нэнэнэт: н’ирэк’ н’ээккэт ынкъам экык, ымыльо кэлийгулетгъэт: н’ээкык Галя Н’эйк’ын’э фельдшер, Мария Валеткэ бухгалтер ынкъам экык Владимир Кузнецов – таран’ыльын, амн’ырооткэн йылгыгмин’ыт. Гым этэн’кэлийгулеткыльигым, ытръэч н’ырак’ класстэ тыплыткунэт. Гымык кэлиныгйивэтыльу гитлинэт айванальын Сергей Николаевич, нынны тынтыяатын ынкъам лыгъоравэтльан Пётр Номынкау. Гинэнкэлитувлин эмвулк’ытвик Михаилына, к’утырык рээн, нэмык’эй эйгулеткыльэ кэлиткук. Ы’лё-ым гэмигчирэтигым ывильу кынъёрак ынкъам маляврак. Ы’вэк’учитэ ы’лё нинэныйгулевк’инэт нэнэнэт, вулк’ытвик-ым – майн’ыянвыт, лымн’э к’орагынрэтыльыт, вальыт н’элвыльык, нылейвык’ин ырыкайпы Челгыральык рээн , мин’кы гатваленат кэлиныгйивэтыльын, инэнмэлевэтыльын, киноткольын, нэнатвык’энат торпын’ылтэ, рывэтгаквыргыт ынкъам мигчитлык’ылти правлениен колхозэн, вальыт вагыргыт ,э’митлёнат гэкэлилинэт районкэн ынкъам центральныкэн газетак. Н’элвыльыльэ ытлён ы’лгу нылгык’ин. Ытлён ырыгрээн нывэтгавк’эн талыгъоравэтльан’а, гыюленнин йилыйил. Нымытвама Янракыннотык, кэквъи морыгвагыргэты, ныннын’ыттык’ин, нуткучьыткук’ин. Мури Михаил ынкъам мургинэт кмин’ыт гатваморэ ынин у’рэтнутэк нымнымык Пакшай. Лыги тытчынэт ынинэт н’ирэргэтри йичьэмиттумгыт ынкъам н’ыроргатрэ чакэттыт. Ынин ытлыгын Гавриил Ильич Кузнецов, титэ эн’эвъэнкэ гэнъэтлин гинэнмэйн’эвлин кмин’ык, ынан рыкэлийгулевнинэт ымыльо ытри. К’ол итгъи Михаил эйъуткуск’иви к’итыльын мэмлеты, тылянвык ёо’ръогъэ, тымн’эквъэ, горатвален ыннанванвык ръэтгэлек, к’ынвэр к’итывъигъи. Ытлён нэнарэръёвын нымыттвальа чейвэ, рин’энэн’этэ ымы, нэльугъэн вытку галяк о’птытъар ы’лён’эттэ ы’лнин’эльын орвыткынык. Кэлиныгйивэтыльу гитлин Михаил мыкын’ 20-к гивин’итти. Ынин олёвынвын гынрыру нэлгыркын ынан рыйголявъёттэ кэлиткульэ. Пэлк’этыплыткук Михаил ынкъам н’ылетыплыткук яран’ы гым тыялгытык Ватыркагты Беринговскыкэн районкэн, мин’кы энмэч нынымытвак’энат гымнинэт кмин’ыт ынкъам ручевыльын ытля. Михаил нымкыче гинэнпиривлин анъякалета, премията, кытъаткэ-ым тан’ымыльо Михаилын ынкъам гымнинэт документыт ранлыванма гэлвылинэт. Игыр Вера Николаевна пенсияльо итыркын, нымытваркын Анадырык, мин’кы нымытваркыт ынкъам мигчирэтыркыт ынинэт йылгыгмин’ыт. К’улин Вера Николаевнана пиврэк’ытъуле энанк’амэтвакъэ – ынн’атал нычачак’эн рытакэчгылгав ынн’энан’к’агыннэкэн мытк’ымыт, нэмык’эй йитгилгын. -Анадыркэн кынман’к’ы элек мыгпиврэк’ыльын. Ивкэ н’ан к’утти нанъынмыркынат, нэнъынвилыткувыркынэт роонво вэлыткорайпы «Мургин и Рэмкын», – плытковачык гивлин Вера Николаевна. – Тэгъен’ыльэ пэтле нэнъыркурын пиврэк’ытъул, микырык гэнкэвлин рук еп майн’анма ынк’эн тан’роолк’ыл. Гайман’эн нэнъылпууръэтын ратъё к’оленотайпы короватакэчгын, свиьятушёнка.